Conclusión del discurso de Ioannis Andronoglou en el Congreso "Itinerarios Europeos de Nikos Kazantzakis". Heraclión, Creta, 25 de octubre de 2026
"La política cultural griega tiene el deber de promover los monumentos culturales de Grecia, tanto dentro del país como en el resto del mundo. La política educativa griega tiene la obligación de dar a conocer estos monumentos entre los jóvenes —estudiantes y alumnos por igual—, así como entre todos los ciudadanos. Grecia no se reduce a un turismo barato y folclórico; no es un producto turístico definido por elementos como el tzatziki, la musaka o el sirtaki. Como señaló el fallecido Christos Yannaras, Grecia representa una forma de vida, no solo un lugar donde vivir; el helenismo constituye una propuesta cultural universal para toda la humanidad. Porque la cultura es sinónimo de paideia (educación/cultivo), y viceversa.
La única resistencia frente a la distopía social actual —o, por tomar prestada una expresión de Kazantzakis, la «fantasmagoría de la Nada»— es la paideia (educación/cultivo): una educación imbuida de Helenidad, tal como se manifiesta a través del pensamiento griego —tanto antiguo como moderno— y de las tres obras representativas en cuestión. Se trata de una educación que aspira a formar ciudadanos reflexivos, en lugar de tecnócratas sin carácter o un mero público consumidor.
Consideremos, pues, el ejemplo de Kazantzakis —un griego de talla universal— no solo como motivo de orgullo nacional, sino siguiendo su ejemplo, tanto en lo que respecta a la experiencia vivida como a la práctica institucional (sujeta a las revisiones necesarias). Las obras que hemos analizado merecen servir de brújula para la promoción de la cultura griega moderna —ya sea en el ámbito de la educación musical o como herramientas de diplomacia cultural—, con el fin de impulsar la «propuesta cultural griega». Esto no debería plantearse a través de conciertos dedicados a la música griega que la presenten como algo «exótico» —la música de «el Otro»—, sino más bien bajo la óptica de una participación en igualdad de condiciones, en la que las aportaciones musicales griegas se sitúen al mismo nivel que otros activos culturales globales dentro de la programación de agrupaciones internacionales.
Dado que Kazantzakis destaca a cuatro individuos que «dejaron su huella» en su alma —siendo Homero uno de ellos—, concluiré esta presentación citando un verso de la Rapsodia Ω de su emblemática Odisea: «Guarda bien en tu mente, hermano, a la Grecia luminosa».
"Η ελληνική πολιτιστική πολιτική έχει Χρέος την προώθηση των ελληνικών μνημείων πολιτισμού στην Ελλάδα και την Οικουμένη. Η ελληνική εκπαιδευτική πολιτική έχει Χρέος την προώθηση των ελληνικών μνημείων πολιτισμού στην μαθητιώσα νεολαία αλλά και σε όλους τους πολίτες. Η Ελλάδα δεν είναι το φθηνό τουριστικό φολκλόρ, η Ελλάδα δεν είναι τουριστικό προϊόν του ύφους τζατζίκι, μουσακάς, συρτάκι. Η Ελλάδα, όπως λέει ο αείμνηστος Χρήστος Γιανναράς, αποτελεί τρόπο βίου και όχι μόνο τόπο βίου-η Ελληνικότητα αποτελεί Πανανθρώπινη Πρόταση Πολιτισμού. Και ο Πολιτισμός αποτελεί Παιδεία όπως και το αντίστροφο.
Η μόνη αντίσταση στη σημερινή κοινωνική δυστοπία και «φαντασμαγορία του Τίποτα» υιοθετώντας διατύπωση του Καζαντζάκη, είναι η παιδεία-μια παιδεία που διαπνέεται από την Ελληνικότητα όπως εκφράζεται από την αρχαία και νεότερη ελληνική σκέψη και από τα τρία αυτά αντιπροσωπευτικά έργα. Μια παιδεία που ως σκοπό θα έχει να δημιουργήσει σκεπτόμενους πολίτες και όχι άβουλους τεχνοκράτες και καταναλωτικό κοινό.
Ας δούμε λοιπόν το παράδειγμα του Καζαντζάκη που αποτέλεσε και αποτελεί έναν Έλληνα οικουμενικού χαρακτήρα, όχι μόνο με όρους εθνικής υπερηφάνειας αλλά ακολουθώντας το παράδειγμά του, τόσο βιωματικά όσο και θεσμικά με τις απαραίτητες αναθεωρήσεις. Τα έργα που πραγματευτήκαμε αξίζουν να λειτουργήσουν ως πυξίδες προώθησης του νεοελληνικού πολιτισμού τόσο στην Μουσική Εκπαίδευση όσο και ως μέσα πολιτιστικής διπλωματίας και προώθησης της Ελληνικής Πρότασης Πολιτισμού-όχι με συναυλίες αφιερωματικές στην Ελληνική μουσική με όρους εξωτισμού, μουσικής των Άλλων αλλά με όρους ισότιμης συμμετοχής με μουσικά αγαθά του παγκόσμιου πολιτισμού σε προγράμματα σχημάτων του εξωτερικού.
Καθώς λοιπόν ο Καζαντζάκης ξεχωρίζει τέσσερεις ανθρώπους που «άφηκαν τ΄αχνάρια τους» στην ψυχή του, μεταξύ των οποίων ο Όμηρος, παραθέτω στην κατακλείδα της ανακοίνωσης αυτού την φράση που ανήκει στην Ραψωδία Ω της εμβληματικής Οδύσειάς του: «Κράτα γερά στα φρένα σου, αδερφέ, τη φωτερήν Ελλάδα»."
